Mình luôn hoan nghênh những giá trị HAY và ĐÚNG của cả ba miền Bắc - Trung - Nam. Mỗi vùng miền đều có những nét văn hóa, ngôn ngữ và nghệ thuật đáng trân trọng. Điều mình không đồng tình là việc bất kỳ cách phát âm hay thói quen nào của một vùng được mặc nhiên xem là tiêu chuẩn duy nhất, rồi áp đặt vào nghệ thuật chung của cả nước.
Mình không kỳ thị vùng miền. Ngược lại, mình cho rằng càng trân trọng văn hóa thì càng nên thẳng thắn phân biệt điều gì là giá trị ĐÚNG cần gìn giữ, điều gì là thói quen Không Đúng có thể thay đổi, và điều gì cần được xem xét lại. Theo mình, điều ĐÚNG nên được khuyến khích, còn điều SAI thì nên được trao đổi một cách cởi mở. Không nên mặc nhiên chấp nhận vì "mọi người đều hát vậy mà."
Người miền Nam vốn được biết đến với sự chất phát, cởi mở và dễ thích nghi. Có lẽ chính vì tính cách ấy mà đôi khi họ dễ chấp nhận những thay đổi được đưa vào mà không phản ứng mạnh. Theo thời gian, một số nét tự nhiên, dễ thương trong văn hóa và cách nói của người miền Nam cũng dần mất đi. Đây là điều mình cảm thấy tiếc, bởi một ngôn ngữ giàu bản sắc chính là một phần của ký ức và văn hóa của mỗi cộng đồng.
Ở đây, mình muốn nói riêng về tân nhạc và cách phát âm khi hát.
Mình không phải là một nhạc sĩ, cũng chẳng dám nhận mình là người có vị trí gì trong giới âm nhạc. Nhưng mình có một quan điểm khá đơn giản và rõ ràng. Đó là cái Đúng nên được khuyến khích, cái Sai thì nên được đặt câu hỏi và thảo luận.
Mình có dịp tiếp xúc với một số người được gọi là “ca trưởng”, “nhạc sĩ” hay “ca sĩ”, cho dù họ không nổi tiếng, nhưng họ chính là những lực lượng lớn, rất đông trong xã hội, họ đóng góp trực tiếp vào những màn trình diễn trên sân khấu, đám cưới, các nơi hội họp đông người như nhà thờ, trung tâm sinh hoạt cộng đồng.... Mình cũng nghe khá nhiều cuộc phỏng vấn của những ca sĩ nổi tiếng nói về việc đào tạo ca sĩ và nghệ sĩ âm nhạc tại Trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn.
Một điều khiến mình đặc biệt chú ý là cách phát âm một số phụ âm khi hát, trong đó có âm R, Tr, và S. Đó là những phụ âm mô tả âm thanh phát ra bằng miệng lưỡi trong tiếng Việt.
Hầu hết chữ "R" trong tiếng Việt được hát với âm "Z hoặc D", thay vì giữ âm R theo cách phát âm mà người miền Nam và Trung quen thuộc và đúng với chữ viết, chữ R không thể lẫn lộn với chữ D. Nhưng nhiều người mình gặp bảo rằng rằng hát chữ R thành D nghe HAY hơn, thậm chí có người cho rằng phát âm R phải đánh lưỡi là “không thể chấp nhận”.
Nhưng theo mình, "HAY hoặc DỞ phụ thuộc vào thói quen, cũng như món ăn của mẹ hoặc bà ngoại nấu luôn luôn ngon hơn người khác nấu. Chúng ta nghe mãi kiểu phát âm sai trở thành quen tai, khi phát âm đúng với chữ R, nghe khác thường thì mình cảm thấy không thích và gọi là "không thể chấp nhận"
Nhưng nhạc ngoại quốc, ca sĩ hát và phát âm chữ R, TR, S hoặc SH rất bình thường, mọi người nghe đều thích thú không ai phản đối nhưng tại sao lại là nhạc Việt Nam?
Nếu chúng ta đã quen nghe một cách phát âm chữ R thành D trong nhiều năm, chúng ta dễ cảm thấy nó tự nhiên, bình thường. Nhưng điều đó không nhất thiết rằng cách phát âm còn lại là sai hoặc dở.
Mình tự hỏi: Tại sao trong ca hát lại nhất thiết phải thay đổi một vài âm vốn là ĐÚNG được mô tả trong cách viết của nó chỉ để phù hợp với một thói quen phát âm nhất định của một vùng miền?
Ví dụ, Hương Lan là một ca sĩ cải lương nổi tiếng. Khi chuyển sang hát tân nhạc, khi cô phát âm chữ R cũng được đổi thành âm "D". Những người đã quen với cách ấy có thể cảm thấy hay. Nhưng với người quen nghe âm R rõ ràng khi cô ấy hát cải lương thì sao, sự thay đổi ấy có thể tạo cảm giác khác hẳn.
Mình từng chia sẻ điều này với hai người bạn cũng hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật. Một người nhẹ nhàng nói với mình rằng: “PM ơi, những ca sĩ gạo cội như Tuấn Ngọc, Ý Lan cũng hát R thành D mà.”
Đúng vậy, rất nhiều nếu không muốn nói là tất cả ca sĩ nổi tiếng đã hát theo cách đó. Nhưng câu hỏi của mình không phải là ca sĩ nào hát đúng hay sai? Câu hỏi mình muốn đặt ra là: Tại sao một cách phát âm người Bắc lại trở thành điều bắt buộc trong ca hát?
Nếu một ca sĩ muốn giữ cách phát âm R tự nhiên của mình thì có được chấp nhận hay không? Và nếu không được chấp nhận, thì tiêu chuẩn đó xuất phát từ đâu?
Mình cho rằng đây không chỉ là chuyện "HAY hoặc DỞ trong âm nhạc". Cách phát âm khi ca hát được lặp đi lặp lại hàng triệu lần qua nhiều bài hát và thời gian dài, có thể ảnh hưởng đến thói quen nghe và nói của cả một thế hệ.
Khi người nghe đã quen với một cách phát âm sai trong ca nhạc, họ có thể vô thức bắt chước nó trong giao tiếp hằng ngày. Lâu dần, ranh giới giữa cách phát âm sai khi hát và cách phát âm trong ngôn ngữ đời thường có thể gặp nhau, khiến mọi người chấp nhận sự Sai thành đúng. Vì thế mình không ngạc nhiên có nhiều người viết sai chính tả trên FB với những chữ thông dụng hằng ngày, mình nghĩ đây là một vấn đề đáng để chúng ta trao đổi nghiêm túc.
Tại sao khi hát, một số phụ âm như R, Tr, S lại được điều chỉnh theo một cách nhất định? (giọng người bắc) Phải chăng đó là yêu cầu cần thiết của thanh nhạc? Hay chỉ đơn giản là một thói quen đã hình thành trong quá trình đào tạo và truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác?
Nếu chỉ là thói quen, chúng ta hoàn toàn có quyền đặt câu hỏi và thử tìm một cách tiếp cận khác, và kẻ hèn PM xin được làm tiên phong. (Mời nghe bản nhạc PM sáng tác dưới)
Mình không cho rằng bất kỳ vùng miền nào hoàn toàn đúng hoặc hoàn toàn sai. Mỗi miền đều có những ưu điểm và những thói quen ngôn ngữ riêng. Điều quan trọng là chúng ta không nên biến sự khác biệt vùng miền thành một cuộc tranh giành xem miền nào đúng hơn. Nhưng mục tiêu là tìm ra điều tốt nhất phù hợp nhất cho tiếng Việt chung của toàn dân Việt.
Nói đến đây, mình không thể không nhắc đến đề xuất thay đổi cách viết chữ Quốc ngữ của GS. TS. Bùi Hiền khoảng một thập niên trước. Đề xuất này đã tạo ra một cuộc tranh luận cười ra nước mắt trong cộng đồng người Việt quốc nội và hải ngoại.
Mình không muốn bàn sâu về đúng hay sai của quyển tự điển hằng ngàn trang của ông GS, TS Bùi Hiền. Điều mình muốn nói là: một ý tưởng dù xuất phát từ một người có học vị cao đến đâu cũng không nên mặc nhiên trở thành chân lý. Vì thế những "cây cổ thụ" trong làng âm nhạc miền nam từ trước năm 1975 ở trường quốc gia âm nhạc Sài Gòn cũng thế. Học vị, danh tiếng hay vị trí xã hội không thể thay thế cho sự tranh luận và kiểm chứng.
Một nhạc sĩ nổi tiếng, một ca sĩ gạo cội hay một người có nhiều năm kinh nghiệm đều rất đáng được tôn trọng. Nhưng điều đó không có nghĩa rằng mọi quan điểm của họ đều phải được xem là chuẩn mực tuyệt đối. Tôn trọng người tài giỏi đã mở đường đi trước không có nghĩa là không được đặt câu hỏi, và đặt câu hỏi cũng không có nghĩa là thiếu tôn trọng.
Mình chỉ là một người yêu âm nhạc như các bạn, thậm chí không đáng là một “cái đinh rỉ” trong làng âm nhạc. Nhưng chính vì yêu thích nên mình muốn thử tìm kiếm sự hoàn thiện theo cách mà mình cảm thấy đúng.
Mình nghĩ đến việc sáng tác nhạc từ rất lâu chỉ để giải trí thôi, nhưng kiếm được ca sĩ và nghệ sĩ hòa âm không dễ dàng, mình đã thực hiện bài ca "Oan Khúc Người Tù Kiên Giang" năm 2012 để hỗ trợ cựu tù nhân VNCH Nguyễn Hữu Cầu và mình đã gặp phải nhiều khó khăn, vì Ca sĩ và nhạc công không có hứng thú với bài hát đó. May mắn, thời nay có AI nó đã giúp mình hoàn thiện bài ca cho mình một cách dễ hơn trước đây và rất thú vị. (Mời nghe bài ca bên dưới)
Khoảng 6 tháng nay, mình cũng tập tành sáng tác nhạc và thử làm việc với ca sĩ AI. Mình yêu cầu “cô ca sĩ AI” này phát âm rõ những âm "R, S và Tr", theo cách phát âm tiếng Việt mà mình được học dạy từ thời tiểu và trung học. Nhưng ca sĩ AI cũng chẳng dễ bảo chút nào!
Bảo nó hát theo cách này thì nó lại hát theo cách khác vì nó không phải là người!. Mình đã phải dùng đủ mọi mánh khoé, mất khá nhiều thời gian để điều chỉnh cách phát âm. Và đây là phiên bản thứ mấy chục mới đạt được kết quả tương đối như mình mong muốn. Nhưng thú thật là mình vẫn chưa hoàn toàn hài lòng.
Câu hỏi nữa đặt ra là: Ai đã mặc định cho ca sĩ AI phát âm sai mà mình đã hết sức tìm cách sửa mà không được hoàn hảo. Câu trả lời chắc chắn là cách phát âm của thế hệ đi trước, những bài hát có trước. AI nó chỉ biết copy những gì có sẵn.
Mình chia sẻ bài hát này không phải để chứng minh rằng mình đúng hay người khác sai, mà chỉ muốn mời mọi người cùng nghe và cho ý kiến về cách phát âm chữ chữ R, S và Tr và còn thêm cái giọng nhõng nhẽo của cô gái Sài Gòn: "Có chịu Hông" thay vì có chịu không.
Biết đâu qua cuộc trao đổi, chúng ta lại tìm được một cách phát âm vừa tự nhiên, vừa rõ ràng, vừa giữ được nét đẹp riêng của tiếng Việt. Đúng thì nên giữ. Hay thì nên phát huy. Chưa đúng thì nên mạnh dạn đặt câu hỏi. Đừng để sự sai trái ăn sâu vào tiềm thức mọi người, biến cái Sai thành cái Hay. Đó mới là điều mình muốn nói.
https://youtu.be/FkU0tsI784o
